Ευρώπη του Ανθρωπισμού ή της βαρβαρότητας;

Der Würgeengel
Der Würgeengel

 

 

 

 

Εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή,

με την οποία λάμπουν τα ελεύθερα έθνη

Ρήγας Βελεστινλής, Τα δίκαια του ανθρώπου, άρθρο 22

Δημήτρης Βλαχοπάνος

 

 

 

του Δημήτρη Βλαχοπάνου

Φιλόλογος, ιστορικός, συγγραφέας 

 

Η Ευρώπη της αναγέννησης και του διαφωτισμού, η Ευρώπη των γραμμάτων, των τεχνών και των επιστημών, η Ευρώπη των κοινωνικών αγώνων για την ελευθερία, τη δημοκρατία και τον ανθρωπισμό έζησε πολλές φορές μέσα σε τοπία εφιαλτικά, πνιγμένη στους καπνούς των φασιστικών και ναζιστικών παραληρημάτων, τα οποία από την καύση των βιβλίων εξελίχτηκαν και κατέληξαν στην καύση των ανθρώπων, στους θαλάμους αερίων και στα κρεματόρια.

Η πνευματική της ηγεσία στάθηκε αμήχανη και ανήμπορη ν’ αντιδράσει όσο και όπως έπρεπε, ώστε να καταδικάσει και να αποτρέψει αυτά τα θλιβερά επεισόδια. Η δύναμη των όπλων νίκησε κατά κράτος τη δύναμη του πνεύματος.

Ακήρυχτος πόλεμος και Ανθρωπισμός

Η σημερινή Ευρώπη ζει έναν άλλον ιδιότυπο και ακήρυχτο πόλεμο. Μέσα στον κουρνιαχτό και στη σύγχυση του οποίου ο άνθρωπος έχει πάψει να αποτελεί την υπέρτατη αξία και αξιολογείται, όπως και τότε, με τα χαρακτηριστικά της εθνότητας, του χρώματος, της καταγωγής και της κοινωνικής του θέσης.

Δεν είναι ο άνθρωπος ο σκοπός, όπως τον αναγόρευσαν όλες οι ανθρωπιστικές θεωρίες, αλλά είναι το μέσον για την ικανοποίηση άλλων, αλλότριων προς την αξιοπρέπειά του, σκοπών και την εκπλήρωση άλλων σχεδίων, παραγωγικού και καταναλωτικού ως επί το πλείστον τύπου.

Μοιάζουν, ακριβώς γι’ αυτό, γραφικές και εκτός πραγματικότητας οι αντιλήψεις του ευρωπαϊκού διαφωτισμού που υποστηρίζουν και προβάλλουν την ιδέα ότι ο άνθρωπος αποτελεί την πολυτιμότερη αξία που υπάρχει στον κόσμο, πως η πίστη και ο σεβασμός στον άνθρωπο, ανεξάρτητα από φύλο, φυλή, ηλικία, εθνικότητα, οικονομική και κοινωνική κατάσταση, αποτελούν την απαραίτητη προϋπόθεση και το πρώτο βήμα για οποιαδήποτε συζήτηση και οποιοδήποτε σχεδιασμό.

Αλλά και πως το δικαίωμα του ανθρώπου για ελευθερία, ευτυχία, ανάπτυξη και εκδήλωση των ικανοτήτων του συνιστά το κυρίαρχο κριτήριο αξιολόγησης των κοινωνικών θεσμών και οι αρχές της ισότητας, της δικαιοσύνης και της ανθρωπιάς καθίστανται ο επιθυμητός κανόνας των σχέσεων ανάμεσα στους ανθρώπους.

Κάθε φορά, λοιπόν, που συσκέπτονται οι Ευρωπαίοι ηγέτες και αναζητούν μεταρρυθμίσεις, δίνουν την αίσθηση πως έχουν πετάξει στον κάλαθο των αχρήστων τις όμορφες αυτές θεωρίες, σαν να ανήκουν σε άλλες εποχές και σαν να εκφράζουν άλλες ηπείρους.

Έτσι,  βασικό τους μέλημα είναι πώς θα περάσουν το μήνυμα στις κοινωνίες πως πέρα και πάνω απ’ όλα είναι το κέρδος και η εκμετάλλευση του πλούτου της γης, επομένως και του ανθρώπου, που εξακολουθούν να κυριαρχούν και να ρυθμίζουν τις ανθρώπινες σχέσεις.

Αντί να γεφυρώνονται, γίνονται ακόμη πιο τραγικές οι κοινωνικές ανισότητες και κάνουν να τρίζει το ευρωπαϊκό στερέωμα με τις εντάσεις που φέρνουν και που αδυνατούν, παρά την επαγρύπνησή τους, να τις ελέγξουν και να τις προλάβουν οι τυπικοί και συνήθεις μηχανισμοί των οργανωμένων κρατών.

Ο θυμός και η οργή

Μέσα στο νέο τοπίο που διαμορφώνεται και κερδίζει αδιάκοπα έδαφος, η ειρήνη και η κοινωνική γαλήνη θα βρίσκονται εν αναμονή για πολλές πλέον δεκαετίες, αν όχι αιώνες. Οι λαοί ζουν ήδη σε καθεστώς αυξητικής οργής.  Κι όλοι γνωρίζουν καλά πως ο θυμός και η οργή γίνονται πολύ κακοί σύμβουλοι και της ατομικής και της συλλογικής ζωής.

Απόρροια αυτής της οργής είναι το μίσος και η δίψα για τιμωρία και εκδίκηση. Το μίσος γενικώς και αορίστως. Εναντίον όλων. Και επειδή οι οργισμένοι δεν μπορούν να τα βάλουν με τους ισχυρούς, οι οποίοι και δημιουργούν αυτή την κοινωνική ανισότητα και αδικία, βρίσκουν εύκολα τον αδύνατο στόχο και στρέφονται εναντίον των κατατρεγμένων και ανυπεράσπιστων, υπηρετώντας, εν γνώσει τους ή εν αγνοία τους, τους ισχυρούς. Θύματα, φυσικά, αυτής της εκδικητικής τους μανίας γίνονται και τα βιβλία, όπως στην περίπτωση της 10ης Μαΐου 1933 που οι Ναζί έκαψαν 25.000 βιβλία.

Αλλά όταν διώκεται το πνεύμα και στέλνεται στο πυρ η αντίθετη γνώμη με την εφαρμογή του δόγματος της ακραίας βίας, η επόμενη κίνηση είναι το απόλυτο σκοτάδι και η αχαλίνωτη αποκτήνωση των συγκροτημένων ομάδων που την εκφράζουν.

Προφανώς οι πολιτικές δυνάμεις ή αγνοούν τις μαύρες σελίδες της ναζιστικής βίας ή τις προσπερνούν βιαστικά και αδιάφορα, καθώς επείγονται να ρυθμίσουν άλλες εκκρεμότητες του χρήματος και του κέρδους.

Το θηρίο όμως της τυφλής οργής και της αγανάκτησης μεγαλώνει και αποκτά πολλά κεφάλια. Και τα πλοκάμια του επιχειρούν να πνίξουν τη δημοκρατία και τις αξίες  που σ’ αυτή περιέχονται.

Ο εχθρός της δημοκρατίας και της ελευθερίας βρίσκεται προ των πυλών. Κι όσο οι πολιτικές δυνάμεις εθελοτυφλούν και οι πολίτες αδρανούν, τόσο περισσότερο το θηρίο αποθρασύνεται και βρυχάται.

Η πνευματική ηγεσία

Όμως… Έστω και μέσα σ’ αυτή τη γκρίζα πραγματικότητα δεν γίνεται να παραγράψουμε την ιστορία του ευρωπαϊκού πολιτισμού και να άρουμε την εμπιστοσύνη μας στην πνευματική της παράδοση, παρότι μας πληγώνει που η σημερινή της ηγεσία στέκεται αμήχανη και ανίσχυρη μπροστά στη δύναμη του χρήματος και του τραπεζικού κεφαλαίου.

Αλλά η ιστορία δεν είναι στατική και ο χρόνος δεν μπορεί να γυρίσει πίσω. Οι Ευρωπαίοι πολιτικοί δεν μπορεί να δεχτεί κανείς πως δεv διαθέτουν και την ανώτερη σύγχρονη μόρφωση και την ευαισθησία απέναντι στα ζητήματα της δημοκρατίας και του ανθρωπισμού.

Ακόμη κι αν μοιάζουν με υπαλλήλους μιας μειοψηφίας οικονομικών κύκλων, τα συμφέροντα των οποίων θέτουν σε πρώτη προτεραιότητα. Ακόμη κι αν στη φάση που διανύουμε η αξία του ανθρώπου και η ομορφιά της ζωής δεν τίθενται πάνω στο τραπέζι των αλλεπάλληλων, δαπανηρών και χρονοβόρων συσκέψεων.

Οι λαοί της Ευρώπης, ωστόσο, αλλά και του κόσμου συνακόλουθα, δεν έχουν ανάγκη, δεν μπορεί και δεν επιτρέπεται να έχουν ανάγκη ούτε από πεφωτισμένες δεσποτείες ούτε από εμπνευσμένους ηγεμόνες και πρωτοπόρους πολιτικούς.

Οι λαοί έχουν ανάγκη τη γνώση, τη λογική επεξεργασία των δεδομένων του σύγχρονου κόσμου και την πνευματική ενδυνάμωση και επαγρύπνηση.

Οι λαοί έχουν πρωτίστως ανάγκη τον εαυτό τους. Αλλά τα ερωτήματα που πλανώνται μεταξύ των πολιτών που ανησυχούν είναι αμείλιχτα και ζητούν εναγωνίως απαντήσεις:

Υπάρχει πνευματική Ευρώπη; Υπάρχουν τμήματα ανθρωπιστικών σπουδών στα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια; Υπάρχει ακόμα η Ευρώπη των μεγάλων διανοητών που έστρεψαν την πορεία της ιστορίας προς τη δικαιοσύνη και την αδελφοσύνη;  Εξακολουθεί να καλλιεργείται στα ευρωπαϊκά πνευματικά ιδρύματα η γνώση της εντιμότητας και η εντιμότητα της γνώσης; Υπάρχουν ακόμη οι πνευματικές εκείνες δυνάμεις που είναι αποφασισμένες να κατέβουν από τα έδρανα της ελίτ για να ζέψουν τη θεωρία με την πράξη, πιστεύοντας ακράδαντα πως καμιά θεωρία δεν έχει αξία αν δε γίνεται πράξη και πως καμιά πράξη δεν έχει νόημα και περιεχόμενο αν δε βασίζεται στο στέρεο έδαφος της θεωρίας;

Ας κρατήσουμε μέσα μας τη βεβαιότητα πως δεν χάθηκαν όλα. Υπάρχει πολύς πνευματικός πλούτος και αρκετή δυναμική λογικής ακόμη μεταξύ των πολιτών της Ευρώπης. Όσο κι αν μεγαλώνουν τα χάσματα και η σύγχυση που γεννούν οι τριγμοί μιας αστικής τάξης η οποία αποκόπτεται από τον πολιτισμό που η ίδια δημιούργησε, ένα μεγάλο πλειοψηφικό ρεύμα πολιτών της Ευρώπης βρίσκεται σε επαγρύπνηση και κρατά τη φλόγα του ανθρωπισμού αναμμένη.

Απλά στον αστερισμό αυτό μιας νέας αγωνίας καλείται να τεθεί επικεφαλής η πνευματική ηγεσία της Ευρώπης. Ας φανταστούμε πόσο όμορφο θα ήταν και ποιο αποτέλεσμα θα έκρυβε μέσα του το γεγονός της εξέγερσης των πνευματικών ανθρώπων της Ευρώπης, των πανεπιστημιακών, των καλλιτεχνών, των συγγραφέων.

Και πόσο ενθαρρυντικά θα ηχούσε η απαίτησή τους να μπει, επιτέλους, ένας φραγμός στη λατρεία και την παντοδυναμία τού χρήματος και του κέρδους.


* Απλή αναφορά: Και τα δύο πανεπιστήμια του Μονάχου (LMU & TU) αρνήθηκαν να συμμετάσχουν ως συν-διοργανωτές στη φετινή εκδήλωση προς τιμή των πνευματικών ανθρώπων και των εξαίσιων έργων τους, θύματα της ναζιστικής διαστροφής.  Δεν ενημέρωσαν καν τους φοιτητές και το προσωπικό επ’ αυτού.

Τα πνευματικά δικαιώματα ανήκουν στον αρθρογράφο και το ελληνογερμανικό περιοδικό DRACHME-ΔΡΑΧΜΗ, Νρ. 32, σελ. 30.

Κεντρική φωτογραφία:  El ángel exterminador (Εξολοθρευτής Άγγελος του Luis Buñuel), 1962. Αφίσα της ταινίας.