Η βία στο σχολείο

Η βία στα σχολεία

Αίτια, συχνότητα, μέτρα πρόληψης και παρέμβασης

Στο πλαίσιο διδακτορικής διατριβής με θέμα «Eρευνώντας τον κόσμο των Ελλήνων μαθητών. Μια εμπειρική μελέτη της κοινωνικο-συναισθηματικής βίωσης και συμπεριφοράς στα Ε.Ι.Δ Σχολεία της Βαυαρίας» πραγματοποιήθηκε το 2008 έρευνα με αποδέκτες 201 μαθητές της Ε΄ και ΣΤ΄τάξης. Σκοπός ήταν η καταγραφή σκέψεων, συναισθημάτων και εμπειριών των μαθητών και η διερεύνηση προβλημάτων σε κοινωνικό-συναισθηματικό επίπεδο. Παρατηρήθηκε ότι το 90,5% αισθάνεται πολύ καλά στο ελληνικό σχολείο. Το 96% θεωρεί πολύ σημαντικό το μάθημα των Ελληνικών και το 92,1% το μάθημα των Γερμανικών. Το 50,0% βιώνει αρνητικές εμπειρίες με συμμαθητές, το 21,1% με εκπαιδευτικούς, το 18,0% με το σχολικό εκπαιδευτικό σύστημα, το 6,8% με το σχολικό κτίριο και το 4,1% με άλλα. Το 75,6% παρουσιάζει επιθετικότητα, το 87,5% παρορμητικότητα και το 58% φόβο.

Βία και σχολικός εκφοβισμός

Ο όρος «εκφοβισμός και βία στο σχολείο» (school bullying) χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια κατάσταση, κατά την οποία ασκείται εσκεμμένη, απρόκλητη, συστηματική και επαναλαμβανόμενη βία και επιθετική συμπεριφορά, με σκοπό την επιβολή, την καταδυνάστευση και την πρόκληση σωματικού και ψυχικού πόνου σε μαθητές από συμμαθητές τους, εντός και εκτός σχολείου. Κατά τον Bandura «πρόκειται για μια διαδικασία μάθησης, μέσω παρατήρησης ή μίμησης των πράξεων των μοντέλων από τα παιδιά. Η διαδικασία αυτή επηρεάζεται από την προσωπικότητα, την ευφυΐα, τον αυτοέλεγχο του παρατηρητή κ.ά».

Αιτιολογία και επιδημιολογικά στοιχεία

Αιτίες που ευνοούν παραβατικές συμπεριφορές είναι:

  • Οι οικονομικές ανισότητες και η κρίση αξιών στις σύγχρονες κοινωνίες.
  • Τα χαρακτηριστικά του οικογενειακού περιβάλλοντος (έλλειψη χρόνου, αυστηρές/ελαστικές μέθοδοι ανατροφής, βία στο σπίτι κτλ.).
  • Η προβολή της βίας από τα ΜΜΕ, η ανεξέλεγκτη χρήση του Ίντερνετ.
  • Η ιδιαιτερότητα της εφηβικής ηλικίας, η έκφραση αρνητικών συναισθημάτων με επιθετικότητα.
  • Η αδυναμία του εκπαιδευτικού συστήματος να μεταδώσει ανθρωπιστικές αξίες (υπερβολική χρήση τιμωρίας-αποβολής).

Διεθνείς έρευνες δείχνουν ότι το 15% των μαθητών έχει βιώσει συμπεριφορές βίας και εκφοβισμού. Εκδηλώνονται συχνότατα στο Δημοτικό και Γυμνάσιο και μειώνονται στο Λύκειο. Το 10% των μαθητών έχει πέσει θύμα εκφοβισμού. Παρατηρούνται συχνότερα στις ηλικίες 8-15 ετών. Μαθητές που ασκούν βία ή εκφοβίζουν ξεπερνούν το 5% των μαθητών. Τα αγόρια εμπλέκονται σε περιστατικά σωματικής βίας και τα κορίτσια σε λεκτικής βίας. Το μεγαλύτερο ποσοστό των περιστατικών (56,08%) πραγματοποιήθηκε στον προαύλιο χώρο του σχολείου.

Μορφές σχολικής βίας

Η σχολική βία επιφέρει σωματικό ή ψυχικό πόνο, διαφοροποιείται ανάλογα με το φύλο και την ηλικία και παίρνει διαφορετικές μορφές, όπως:

  1. Φυσική βία (γροθιές, κλωτσιές, κλοπή, φθορά ατομικής ιδιοκτησίας).
  2. Λεκτική βία (ύβρεις, βωμολοχίες, ειρωνείες).
  3. Κοινωνικός εκφοβισμός (κοινωνική απομόνωση, διάδοση φημών).
  4. Εκβιασμός (απειλές και εκβιασμοί για χρήματα).
  5. Σεξουαλική βία (σχόλια σεξουαλικού περιεχομένου, χειρονομίες).
  6. Ρατσιστική βία (λόγω κοινωνικής ή οικονομικής τάξης, καταγωγής).
  7. Ηλεκτρονική βία (κινητά, Η/Υ, ύβρεις, προσβολές, συκοφαντίες).

Θύτες – Θύματα – Παρατηρητές

Παιδιά-θύτες είναι συνήθως άτομα:

  • Υπερδραστήρια με χαμηλή αυτοεκτίμηση
  • Ικανά να ξεφεύγουν από δύσκολες καταστάσεις και δίχως ηθικούς ενδοιασμούς
  • Επιρρεπή σε παραβίαση κανόνων και σε αντικοινωνικές συμπεριφορές.

Κάνουν κατάχρηση της δύναμής τους και αντλούν κάποιο όφελος (ευχαρίστηση ή κύρος). Μπορούν να εξελιχθούν σε ενήλικες με παραβατική συμπεριφορά (προσεγγίζει το 50%).

Παιδιά-θύματα είναι άτομα ήσυχα, ευαίσθητα, μοναχικά, με χαμηλή αυτοεκτίμηση και δε χρησιμοποιούν τη δική τους δύναμη για να προστατευτούν. Μπορούν να νιώσουν άγχος και ανασφάλεια, να εμφανίσουν μαθησιακές δυσκολίες και ψυχοσωματικά προβλήματα ή να παρουσιάσουν κατάθλιψη και να αποπειραθούν να αυτοκτονήσουν.

Παιδιά-παρατηρητές είναι άτομα που δείχνουν συμπάθεια στο παιδί που ασκεί βία, επειδή φοβούνται μην γίνουν και αυτά επόμενος στόχος του. Διαχωρίζονται σε εκείνους που υποστηρίζουν με γέλια, χειροκροτήματα ή απομακρύνονται και κάνουν ότι δεν είδαν τίποτα.

Πρόληψη και σχολικό κλίμα

Η βία είναι θέμα προβληματικών σχέσεων και καλλιεργείται σε ένα συγκεκριμένο ψυχολογικό- παιδαγωγικό κλίμα. Μεταβλητές που βοηθούν στη βελτίωση του σχολικού κλίματος είναι:

  1. Συνεργατική ατμόσφαιρα στη λήψη αποφάσεων
  2. Ισότητα, δικαιοσύνη, τάξη και πειθαρχία
  3. Διαπροσωπικές σχέσεις μαθητών και διδασκόντων.
  4. Γονεϊκή εμπλοκή
  5. Σχολικό κτίριο

Μέτρα σε επίπεδο σχολείου

Το σχολικό περιβάλλον μπορεί να επηρεάσει τη συμπεριφορά των μαθητών. Ο εκπαιδευτικός οφείλει να διασφαλίσει ένα ασφαλές -ελκυστικό μαθησιακό περιβάλλον. Προτείνονται:

  • Κανονισμός λειτουργίας του σχολείου.
  • Συλλογική οργάνωση της σχολικής τάξης.
  • Καθορισμός κανόνων σχετικά με την αντιμετώπιση περιστατικών βίας.
  • Δημιουργία κλίματος συνεργασίας και δημοκρατικού διαλόγου.
  • Ορισμός εκπαιδευτικών με ειδικές δεξιότητες, ως μεσολαβητών.
  • Αύξηση της επίβλεψης του σχολικού χώρου.
  • Καθορισμός ποινών, εφόσον κρίνεται σκόπιμο.
  • Συναντήσεις με γονείς.

Παράγοντες στη διαμόρφωση παιδαγωγικού-διδακτικού κλίματος είναι:

  • οι θετικές διαπροσωπικές σχέσεις, (μεταξύ εκπαιδευτικών, μαθητών, εκπαιδευτικών-μαθητών),
  • η ενεργητική εμπλοκή των μαθητών στη μαθησιακή διαδικασία,
  • η συστηματική διδασκαλία γνωστικών και κοινωνικών δεξιοτήτων,
  • η ανατροφοδότηση των θετικών μορφών συμπεριφοράς.

Ενδυνάμωση μαθητών και συμμετοχή γονέων

Ενδυνάμωση σημαίνει ψυχολογική στήριξη και κυρίως ενίσχυση της θετικής αυτοεκτίμησης. Οι εκδηλώσεις στοργής – αποδοχής μαθαίνουν τους μαθητές να εξωτερικεύουν τα συναισθήματά τους και να αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Θα πρέπει:

  • Να εξασφαλίζουμε καλό επίπεδο επικοινωνίας.
  • Να σεβόμαστε τα αρνητικά του συναισθήματα (απογοήτευση, οργή, θυμός).
  • Να δείχνουμε εμπιστοσύνη στο παιδί, η οποία ενισχύει αυτοσεβασμό και ωριμότητα.
  • Να επαινούμε την πράξη που μας ικανοποιεί ή κάτι καινούριο που έμαθαν να κάνουν.
  • Να δεχόμαστε διαφορετικές απόψεις – προτιμήσεις.

Οι γονείς πρέπει να μάθουν να χειρίζονται προβληματικές συμπεριφορές και να διδαχτούν τρόπους θετικής πειθαρχίας. Προϋπόθεση είναι να κατανοηθεί η συμπεριφορά, προτού αποφασιστούν οι δράσεις επίλυσης. Έτσι:

  • Καθορίζουμε τις αρμοδιότητες και τις υποχρεώσεις του παιδιού.
  • Οι απαιτήσεις μας θα πρέπει να είναι λογικές.
  • Δεν υποχωρούμε ή αναιρούμε περιορισμούς.
  • Δείχνουμε εμείς συνέπεια στην εφαρμογή των κανόνων.

Διαμεσολάβηση

Στρατηγικές αντιμετώπισης βίας και εκφοβισμού από μαθητές αποτελεί το μοντέλο της «Διαμεσολάβησης». Οι μαθητές προειδοποιούν τους υποψήφιους δράστες για την έλλειψη ανοχής και καθησυχάζουν τα υποψήφια θύματα. Είναι πρόσωπα κοινής αποδοχής, αμερόληπτα, εχέμυθα και εμπνέουν εμπιστοσύνη. Έτσι:

  • αναγνωρίζουν και εστιάζουν στο πρόβλημα, όχι στον «αντίπαλο»,
  • λεκτικοποιούν τα συναισθήματά τους,
  • προτείνουν τρόπους επίλυσης και δεσμεύονται στην τήρηση της συμφωνίας.

Το παρόν κείμενο αποτελεί συμπυκνωμένη έκδοση της παρουσίασης «Βία στα σχολεία» που έκανε η Δρ. Αλεξάνδρα Κακουλίδου στις 16.04.2015. Η ΔΡΑΧΜΗ παρακολούθησε τη διάλεξη, έπειτα από πρόσκληση της σχολικής επιτροπής του Δημοτικού Σχολείου στο Pasing «Πυθαγόρας» και τον Πρόεδρό της Βασίλη Καραμαγκιόλη.